Mikołaj (IV) Chwałkowski – poseł, rezydent kurlandzki na dworze królewskim w Rzeczypospolitej, twórca prawa, historyk, pisarz.
Chwałkowski Mikołaj (IV) – herbu Odrowąż. Urodził się 3 sierpnia 1646 r. we Wschowie, jako syn Mikołaja (III) Chwałkowskiego i Anny Fohn, Pochodził ze szlacheckiej rodziny wyznania luterańskiego. Wcześniej rodzina posługiwała się nazwiskiem Malewscy, ale pod koniec pierwszej połowy XVI wieku Mikołaj I przyjął nazwisko Chwałkowski. Miał trzynaściorga rodzeństwa. Pierwszy etap edukacji rozpoczął we Wschowie, a następnie udał się do Frankfurtu nad Odrą do tamtejszej akademii. Po powrocie z Frankfurtu został w 1670 roku radcą księcia kurlandzkiego Jakuba Kettlera. Ten obdarzając go wielkim zaufaniem uczynił go rezydentem do sprawowania swoich (kurlandzkich) interesów na dworze polskim. Jako rezydent króla Michała Korybuta Wiśniowieckiego, a następnie Jana III Sobieskiego, potrafił pozyskać na dworze względy monarchów, dzięki czemu król na sejmie w 1676 r. potwierdził wszystkie nadane wcześniej jemu oraz rodzinie prawa szlacheckie, które uległy zatarciu ze względu na mieszczański charakter życia, m.in. byli rajcami, burmistrzami, sekretarzami czy skarbnikami we Wschowie oraz innych miastach, w tym na terenie Prus i Kurlandii. Po śmierci Kettlera w 1682 r. władze w Kurlandii objął książę Fryderyk Kazimierz Kettler, u którego również pozostał na służbie, m.in. wysyłał sprawozdania i diariusze sejmowe informując o sytuacji w Koronie. Tytułował się „capitaneus Schrundensis” ze względu na powierzenie mu zarządzania dobrami książęcymi Schrunden w Kurlandii. Poza byciem rezydentem kurlandzkim na dworze polskiego króla zajmował się tworzeniem prawa dla Rzeczpospolitej. Według części badaczy był prawnikiem wybitnym, według innych znawców historii prawa jego prace były powierzchowne i pełne błędów. Jednym z jego krytyków i konkurentów był Krzysztof Hartknoch, polski historyk prawa i ustroju Rzeczpospolitej, który nie szczędził Chwałkowskiemu ostrej krytyki. Również Józef J. Załuski żyjący w XIX wieku uznał dzieła Mikołaja IV za bezwartościowe. Natomiast Oswald Balzer, wybitny historyk ustroju i prawa polskiego, uważał Chwałkowskiego za jednego z najlepszych prawników XVII wieku w Polsce. Jego najważniejsze dzieła historyczne i prawnicze to: wydane w 1676 roku w Królewcu: Regni Poloniae Jus Publicum ex statutis ac constitutionibus depromptum a Nicolao Chwalkowski Anno 1676. (198 stron) – dedykowane królewiczowi Jakubowi Sobieskiemu. W 1684 roku ukazało się, również w Królewcu drugie wydanie tego dzieła z rozszerzonym tytułem i wzbogacone o ryciny z wizerunkami królów i książąt polskich od Lecha do Jana III Sobieskiego. Regni Poloniae Jus Publicum a Nicolao de Chalkowo Chwalkowski Eqv: Pol: illustrissimi et celsissimi In livonia Curlandiae et Semigalliae Ducis consiliarioet ad Aula Regami Polonam residente per alteram auctoris exhibitium. Łącznie 587 stron dedykowanych częściowo Janowi III Sobieskiemu, Leopoldowi I oraz Fryderykowi Wilhelmowi Brandenburskiemu. Kolejnym dzieła były dedykowane miedzy innymi braciom Sobieskim: Aleksandrowi Benedyktowi i Konstantynowi, a kolejne dzieło, Maksymilianowi Emanuelowi elektorowi bawarskiemu. Chwałkowskiemu przypisuje się wydany w 1697 roku promptularz prawa polskiego pod tytułem: Prawa i zwyczaje Korony i Wielkiego Księstwa Litewskiego. Jego prywatne życie pozostaje owiane tajemnicą. Również okoliczności i data jego śmieci są nieznane. Pewne jest, że nie żył już w 1712 roku. Przypuszcza się, że zmarł pomiędzy rokiem 1697,a rokiem 1712, gdy jego dzieła są już wydawane przez niezależnych drukarzy. Szacuje się, że Chwałkowski zmarł około roku 1700. Miejsce pochówku nie jest znane.
Matusz Szałata
Bibliografia:
Książki:
Andreas Gryphius Na Ziemi Wschowskiej i Pograniczu Wielkopolsko – Śląskim. Inspiracje- Związki – Konsekwencje pod redakcją Marty Małkus i Kamili Szymańskiej, Wschowa – Leszno 2019, Andrzej Mariusz Wieczorkowski: Mikołaj Chwałkowski ze Wschowy – Prawnik, Dziejopis i Dyplomata z XVII Wieku, s. 133 – 155,
Encyklopedia Powszechna Samuela Orgelbranda, 1861. Tom V, s. 573 – 574.
Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego powiększony dodatkami z późniejszych autorów, rękopisów, dowodów urzędowych, Wydany przez Jana Nepomucena Borowicza,Lipsk 1839. Tom III, s. 100.
Herbarz Polski Kaspra Niesieckiego Treściwie Ułożony i Wpisami z Późniejszych Autorów, Różnych Akt Grodzkich i Ziemskich, z Ksiąg Akt Kościelnych oraz z Dokumentów Familijnych Powiększony i Wydany Przez K. Łodzia – Czarneckiego, Gniezno 1875 – 1881. Tom I, s. 78, 381.
Polski Słownik Biograficzny, Tom IV, s. 8-9. Kazimierz Piwarski.
Wilhelm Schober Quellen und Forschungen zur Heimatkunde der Fraustadter Landchens , , s. 79, 94. Fraustadt 1936.
Prasa:
Przyjaciel Ludu, zeszyt V (XVII), s. 8. Sergiusz Sterna – Wachowiak.”
Inne:
Płyta nagrobna Mikołaja Chwałkowskiego (III), Lapidarium Wschowa, płyta nr 123.